Абулҳасан Надавӣ

Падари ӯ Сайид Абдулҳай ибни Фахриддин Ҳасанӣ, муаррихи донишманд буда, муаллифи  китобҳое аз қабили  «Нуҳатул ҳаватир ва бахҷатул масами ван навазир фи тараҷуми уламол ҳинд ва аянуа», «Ҳиндустон дар тамаддуни исломӣ» ва «ислом» буд. 

Модараш ҳам оқилаву  доно, бомаърифат, мураббии аъло буд, ки муаллифи чанд китоб шуд ва Куръонро аз ёд медонист. Надавии мӯҳтарам, ки инак дар барноаи “Бузургон дар саҳфаи таърих” дар боби зиндагинома ва фаъолияти илмиаш ҳарф хоҳем зад, дар ҳамин гуна хонаводаи аҳли улуму адаб ба воя расида аст. Ӯ соли 1914 ( мутобиқ ба 1333 ҳиҷрӣ) дар деҳаи Такей, ноҳияи Рай Барили, музофоти Уттар Пардаш дар шимоли Ҳиндустон таваллуд шудааст. 

Вай аввалин донишҳои худро дар бораи Қуръон дар хона гирифт. Модараш дар ёд кардани Қуръон ёвари ӯ буд. Сипас дониши худро дар омӯзиши забонҳои урду ва форсӣ идома дод. Падари ӯ дар соли 1923 вафот кард (1341 ҳиҷрӣ). Дар он вақт Надавӣ  ҳанӯз 10 сола набуд. Модари таҳсилкарда ва бародари калониаш доктор Абдул Алӣ ал-Ҳасонӣ тарбияи ӯро ба ӯҳда гирифтанд.

Вай ба омӯзиши забони арабӣ аз соли 1924 бо Шайх Халил ибни Муҳаммад ал-Ансории ал-Ямонӣ шурӯъ кард.  Бо амакаш  Шайх Азизур Раҳмон ва Шайх Муҳаммад Талҳӣ дониши худро дар бораи забон ва адабиёти араб васеъ намуд. Соли 1926 Надавӣ дар як ҷаласаи уламо, ки дар Конфур баргузор шуд, ширкат варзид. Маҳз дар ин ҷаласа ӯ бо суханрониаш бо забони арабӣ диққати бисёр иштирокчиёнро ҷалб кард. Ҳатто баъзе арабҳое, ки дар ин мулоқот ширкат доштанд, аз забондонии ин ҷавон қоил гаштаву аз усули гуфтораш хеле баҳра бурданд. Дар соли 1927, вақте ки ба Донишгоҳи Ловханув дохил шуд, Надави баландтарин дипломро дар соҳаи забону адабиёти араб соҳиб шуд.  Он замон ӯ ҷавонтарин донишҷӯи донишгоҳ буд.

Дар солҳои 1928 — 1930, дар пайи азхуд кардани забони англисӣ ба таври комил, ӯ ба омӯзиши сарчашмаҳои боэътимоди марбут ба даъвати исломӣ ва тафаккури исломӣ мустақиман бо забони англисӣ шурӯъ кард.  

Соли 1929 ба Дорул улум, як муассисаи таълимии назди Шӯрои уламо дохил шуд. Дар он ҷо ӯ ба дарсҳои донишманд  ва муҳаддис Ҳайдар Ҳасанхон шурӯъ кард. Дар тӯли ду сол, ӯ аз Шайх Халил Ансорӣ «Саҳеҳ» Бухорӣ, «Сунан» Абӯдовуд ва «Сунан» Тирмизиро, инчунин баъзе бобҳои «Сахеҳ» Муслимро вирди  забон овард. Ғайр аз ин, ӯ китоби «Тафсири Байзавӣ» -ро низ омӯхтааст. Баъзе китобҳои фиқҳро аз муфтӣ Шиблия Ҷираҷбури ёд гирифт ва аз Шайх Абдулҳайи Форуқӣ дар тафсири сураҳои мунтахаб дарс гирифт ва низ  бо Кайдар Ҳасанхон дар тафсири Байзавӣ,дар  тафсири пурраи Қуръони Карим бошад,  бо муфассир Алии Лаҳурӣ улум омӯхтааст. 

Соли 1932 пас аз чанд моҳро дар Дорул улум дар Дейбанд гузаронидан, аз Ҳусейн Аумад ал-Маданий дар бораи маҷмӯаҳои ҳадисҳои «Саҳеҳул Бухорӣ», «Сунанут Тирмизӣ» ва инчунин тафсир ва Қуръони улумул илм омӯхт. Вай инчунин аз Иазоз Алӣ дарсҳои фиқҳӣ гирифтааст ва аз Шайх Мукрӣ таҷвидро аз рӯи версияи интиқоли Ҳафс аз худ кардааст.

Соли 1934 Надавӣ дар Дорул Улум дар назди Шӯрои уламо ба омӯзиш дар чунин илмҳо, ба монанди тафсир, ҳадисшиносӣ, адабиёту таърихи арабӣ  ва инчунин мантиқ шурӯъ кард.

Худи ҳамон сол, ӯ оиладор шуд. Бо лутфи Худои таъоло писари ӯ — Муҳаммад Ҳуснӣ ба дунё омад, ки баъдан зурриёташ ҳам ба камол расида  воизи маъруф шуд. 

Вай рӯзномаву маҷаллаҳои дар кишварҳои арабӣ нашршударо аз бародарони калонии худ дар Дорул улуми назди Шӯрои уламо гирифта, дар корҳои илмии худ истифода мебурд, бо вазъи он минтақаҳо ва бо андешаи олимон, нависандагон ва мутафаккирон шинос мешуд. Аз соли 1937 сар карда, доираи китобҳои хондашудааш  васеъ шудан гирифт. Вай ба мутолиаи осори воизон, мутафаккирони араб дар соҳаи тафсир, ҳадис ва таърих шурӯъ кард. Қабл аз ин Надавӣ асосан асарҳои нависандагон ва сиёсатмадорони Ғарбро мутолиа мекард. 

Соли 1939 Надави сафарҳои худро барои омӯхтани марказҳои динии Ҳиндустон оғоз кард. Вай бо Шайх Абдулқодир Райбурӣ ва ислоҳотгари машҳур Муҳаммад Илёс Кандеҳлавӣ мулоқот карда, бо онҳо робитаҳои мустаҳкам барқарор кард. Аз яке аз онҳо Надавӣ дар бораи маърифат  ва аз дигараш — тибқи усули Даъват ва ислоҳоти ҷомеа дониш гирифтааст. 

Соли 1943 вай Маркази таълими исломиро кушод. Дар марказ доир ба омӯзиши Қуръони Карим ва Суннати Паёмбар (Дуруди Худо нисори олу асҳобашон бод)  маҳфилҳо ташкил карда шуданд. Дар ин маҳфилҳо ҳатто намояндагони зиёиён ва мансабдорони баландпоя ширкат варзиданд.

Аввалин сафари ӯ ба хориҷ аз Ҳиндустон соли 1947 бо Ҳаҷ ба Макка оғоз ёфт. Вай дар нимсолаи оянда дар нимҷазираи Арабистон монд.

Надавӣ узви чанд марказ буд. Дар байни онҳо:

Соли 1948 ӯ узви маҷлиси иҷроияи Шӯрои уламо шуд.

Соли 1961 — Пас аз даргузашти бародараш доктор Абдул Алӣ ал-Ҳасанӣ, Надавӣ котиби генералии Шӯрои уламо шуд. 

Соли 1951 — ҳаракати Миссияи Гуманитариро таъсис дод

Соли 1959 — Ҷамъияти илмии исломии Лахонуда бо ибтикори ӯ таъсис дода шудааст.

Соли 1960 — дар ташкили комиссияи таълими динӣ дар минтақаҳои шимолӣ ширкат варзид.

Соли 1964 — дар таъсиси Маҷлиси Шӯрои генералии Ҳиндустон ширкат варзид.

Соли 1972 — дар ташкили Комиссияи ҳуқуқҳо ва озодиҳои шахсӣ дар тамоми музофотҳои Ҳиндустон ширкат варзид.

Соли 1981 — олимонро аз тамоми ҷаҳон ба аввалин конфронси адабиёти исломӣ дар Дорул Улум дар назди Шӯрои уламо даъват кард. 

Соли 1931 аввалин мақолаи ӯ бо забони арабӣ дар маҷаллаи Манор аз ҷониби Сайида Рашид Ризо чоп шудааст. Мақола ба шаҳид аз Балакутия Аҳмад ибни Ирфон, ки соли 1831 даргузаштааст, бахшида шудааст.  Соли 1938 нахустин китоби ӯ бо забони урду бо номи “Сайид Аҳмад Шаҳид”  аз чоп баромад. Дар солҳои чилуми асри 20 чунин китобҳо, аз қабили «Асарҳои мунтахаб аз адабиёти араб», «Қиссаҳои пайғамбарон» (барои кӯдакон), «ал-Қироатур Рошида» нашр шудаанд.

Дар соли 1944, ӯ ба навиштани китоби машҳури ҷаҳонии худ шурӯъ кард, ки “Ҷаҳон дар натиҷаи бӯҳрони мусалмонон чӣ чизро аз даст дод?” ном дошт  ва онро соли 1947 ба итмом расонд. Пеш аз сафари Ҳаҷ карданаш, ин китоб дар Ҳиндустон ба тарҷумаи забони урду чоп шуда буд. Соли 1956 Надавӣ ба ҳайси меҳмони фахрӣ ба Донишгоҳи Димишқ даъват карда шуд. Дар он ҷо ӯ дар мавзӯи «Муҷаддад дар таърихи навсозӣ ва тафаккури исломӣ» лексия хонд. Ва ин мавзӯъ ба китобе бо номи “Нидоҳо ба Ислом ва аҳли андеша”  дохил карда шуд. 

Соли 1963 бо даъвати муовини ректори Донишгоҳи исломии Мадина шайх Абдулазиз ибни Бузз Надавӣ дар мавзӯи  “Нури Қуръон ва нубуват” лексия хонд. 

Соли 1968, бо даъвати вазири маорифи Арабистони Саудӣ, вай дар Риёз барои иштирок дар таҳияи барномаи таълимии факултаи шариат буд. Дар он ҷо ӯ ба муаллимони Риёз лексия хонд. Ин лексия ҳам ба китоби «Ба сӯи таҳсили мустақили исломӣ дар кишварҳо ва ҳукуматҳои исломӣ» дохил карда шудааст. 

Соли 1958 бо тавсияи устодаш Абдулқодир Райбурӣ китоби «Қадиёни вал Қадияния» -ро ҳамчун радди таълимоти мазҳаби Қадияния нашр кард. 

Бо ин ҳама кори илмиву сафарҳои кориаш Абулҳасани Надавӣ бар дӯш вазоифу масъулияти зиёдеро гирифта буд ва албатта ки бо муваффаққият аз  ӯҳдаи ин ҳама мебаромад. 

Котиби генералии Шӯрои умумии уламои Ҳиндустон ва раиси Дорул Оолуми Шӯрои уламо.

Узви маҷлиси муассисони Лигаи Ҷаҳони Ислом дар Маккаи Муқаддас.

Раиси Лигаи ҷаҳонии адабиёти исломӣ.

Раиси Маркази Исломшиносии Оксфорд.

Узви Ассамблеяи ҷаҳонии даъвати исломӣ дар Қоҳира.

Узви Лигаи Донишгоҳҳои Исломии Работ.

Раиси Академияи илмии исломӣ дар Лаханув (Ҳиндустон).

Раиси Комиссия оид ба ҳуқуқҳо ва озодиҳои шахсӣ дар музофотҳои умумии Ҳиндустон.

Раиси Комиссия оид ба таълими динӣ дар музофотҳои шимолии Ҳиндустон.

Раиси Академияи Дорул Мусаннифин дар музофоти Аъзамкараи Ҳиндустон.

Узви Шӯрои машваратӣ дар Darul ulum, Dayband (Ҳиндустон).

Узви Шӯрои машваратии исломии кулли Ҳиндустон.

Узви Шӯрои олии машваратии донишгоҳҳои исломии Исломобод (Покистон).

Узви Академияи арабизабон дар Димишқ.

Узви Академияи забони арабии Қоҳира.

Узви Академияи забони арабии Урдун.

Узви Академияи Маркази омӯзиши фарҳанги исломӣ дар Урдун

Узви Пажӯҳишгоҳи Умуми Исломии Хайрия дар Кувайт.

Узви Кумитаи иҷроияи Конфронси ҷаҳонии ислом дар Бейрут.

Узви Шӯрои иҷроияи Маркази исломӣ дар Женева.

Дар маҷмӯъ, Надавӣ 187 китоб нашр кардааст. Соли 1420 ҳиҷрӣ Надавӣ ин ҷаҳони мирандаро тарк карда, ба ҳаёти ҷовидонӣ пайваст. Аллох аз у розӣ  бошад. 

Соима Саидӣ