Дар Душанбе низоми нави рақамӣ ба шаҳрвандон имкон медиҳад, ки аз мушкилоти шаҳрӣ ба мақомоти дахлдор хабар диҳанд. Аммо ҳамзамон саволҳое ба миён меоянд: маълумоти шаҳрвандон дар куҷо нигоҳ дошта мешавад, кӣ ба он дастрасӣ дорад ва ҳадди байни иштироки рақамии шаҳрвандон ва назорати рақамӣ дар куҷост?
Аз 6 августи соли 2026 сокинон ва меҳмонони Душанбе метавонанд тавассути барномаи «Шаҳрванди фаъол» (AC Dushanbe) дар бораи мушкилоти шаҳрӣ ба мақомоти Душанбе хабар диҳанд.
Истифодабаранда метавонад аз мушкилот акс гирад, ҷойи онро тавассути геолокатсия нишон диҳад ва муроҷиатро ба система ирсол кунад. Пас аз санҷиш муроҷиат ба сохтори дахлдори шаҳрӣ фиристода мешавад.
Тибқи маълумоти нашркардаи «Азия-Плюс» бо истинод ба ГУП «Шаҳри ҳушманд (Smart City)», аз рӯзи оғози кор то 24 август ба система 416 муроҷиат ворид шудааст. Аз ин шумора 338 муроҷиат қабул шуда, 78 муроҷиат бо сабаби мутобиқат накардан ба талаботи муқарраргардида рад шудааст.
Дар назари аввал чунин система метавонад барои шаҳр ва сокинон муфид бошад: шаҳрванд чуқурии роҳ, партов, чароғаки корношоям, мушкили обрасонӣ ё дигар мушкилоти шаҳриро аксбардорӣ мекунад ва ба мақомоти масъул мефиристад.
Аммо дар баробари имкониятҳои нави рақамӣ, масъалаи ҳифзи маълумоти шахсӣ ва назорати фаъолияти истифодабарандагон низ ба миён меояд.
Аз шаҳрванд то иштирокчии низоми рақамӣ
Барномаи «Шаҳрванди фаъол» на танҳо акс ва матни муроҷиатро қабул мекунад. Дар раванди кор маълумоти марбут ба ҷойи мушкилот, акс, вақти ирсоли муроҷиат ва марҳилаҳои иҷрои он низ дар система сабт мешавад.
Масъулони «Шаҳри ҳушманд» мегӯянд, ки маълумоти шахсии истифодабарандагон ба таври рамзгузоришуда нигоҳ дошта мешавад ва ном ва рақами телефони онҳо барои иштирокчиёни раванди баррасии муроҷиат намоиш дода намешавад.
Аммо дар шарҳи расмии нашршуда як нуктаи дигар низ вуҷуд дорад: тамоми амалҳои истифодабарандагон дар барнома сабт мешаванд ва тибқи қонунгузорӣ таҳти назорат қарор мегиранд.
Ҳамчунин гуфта шудааст, ки фаъолияти истифодабарандагон аз ҷониби мақомоти ҳифзи ҳуқуқи Душанбе бо мақсади пешгирӣ аз паҳн шудани маълумоти бардурӯғ, айбдоркуниҳои беасос, маводи «иғвоангез» ва дигар амалҳое, ки метавонанд ба тартиботи ҷамъиятӣ зарар расонанд, назорат мешавад.
Ин масъала саволҳои муҳимро ба миён меорад.
Агар шаҳрванд танҳо аз чуқурии роҳ ё партов хабар диҳад, барои мақомоти шаҳрӣ донистани ҷой ва ҳолати мушкилот зарур аст. Аммо то чӣ андоза ва барои чӣ мақомоти ҳифзи ҳуқуқ бояд фаъолияти истифодабарандаи чунин барномаро назорат кунанд?
Кадом маълумот ба онҳо дастрас аст?
Маълумот чанд сол нигоҳ дошта мешавад?
Оё таърихи ҳамаи муроҷиатҳои як шаҳрванд ҷамъоварӣ мешавад?
Оё ин маълумот метавонад берун аз доираи мушкилоти шаҳрӣ истифода шавад?
Ба ин саволҳо дар маълумоти нашршуда ҷавобҳои пурра дода нашудааст.
Оё ин «рейтинги иҷтимоӣ» аст?
Не.
Дар ҳоли ҳозир ҳеҷ далели тасдиқшуда вуҷуд надорад, ки AC Dushanbe системаи «рейтинги иҷтимоӣ» ба маънои маъмулшудаи он дар Чин бошад.
Дар тавсифи расмии барнома сухан дар бораи баҳогузории шаҳрвандон, маҳдуд кардани ҳуқуқҳои онҳо ё додани як хол ба ҳар як сокин намеравад.
Аммо таҷрибаи кишварҳои дигар нишон медиҳад, ки технологияҳои рақамӣ метавонанд ҳам барои беҳтар кардани хизматрасониҳои давлатӣ ва ҳам барои назорати шаҳрвандон истифода шаванд.
Яке аз намунаҳои баҳсбарангезтарин — Чин мебошад.
Чин: технология дар хизмати назорат
Чин дар солҳои охир яке аз кишварҳои пешсаф дар истифодаи камераҳои назоратӣ, шиносоии чеҳра, таҳлили маълумоти калон ва дигар технологияҳои рақамӣ шудааст.
Дар баробари ин, мафҳуми «системаи қарзи иҷтимоӣ» дар бораи Чин дар ҷаҳон хеле зиёд мавриди баҳс қарор гирифтааст.
Бо вуҷуди ин, тасаввуроте, ки дар Чин як барномаи ягона вуҷуд дорад ва ба ҳар шаҳрванд як «холи иҷтимоӣ» медиҳад, дуруст нест. Дар асл сухан дар бораи маҷмӯи системаҳо ва механизмҳои гуногуни давлатӣ ва тиҷоратӣ меравад.
Бо вуҷуди ин, созмонҳои байналмилалии ҳуқуқи башар аз истифодаи технологияҳои назоратӣ дар Чин сахт интиқод кардаанд.
Созмони Human Rights Watch истифодаи барномаҳои рақамиро барои назорати васеи сокинон дар минтақаи Шинҷон ҳуҷҷатгузорӣ карда, чунин амалҳоро назорати оммавӣ арзёбӣ кардааст.
Amnesty International низ аз истифодаи васеи технологияҳои рақамӣ, назорат ва маҳдудсозии озодии баён дар Чин интиқод кардааст.
Яъне масъала танҳо худи технология нест.
Масъала ин аст, ки ин технология дар дасти кӣ қарор дорад ва чӣ гуна истифода мешавад.
Кореяи Ҷанубӣ: технологияи пешрафта ва баҳси махфият
Кореяи Ҷанубӣ низ яке аз кишварҳои пешрафтаи ҷаҳон дар истифодаи технологияҳои рақамӣ мебошад.
Дар давраи пандемияи COVID-19 мақомоти ин кишвар аз маълумоти рақамӣ барои муайян кардани тамоси шахсони сироятшуда истифода карданд.
Ин таҷриба аз ҷониби як қатор созмонҳои ҳифзи ҳуқуқи рақамӣ мавриди баҳс қарор гирифт.
Ассотсиатсияи Association for Progressive Communications (APC) дар таҳлили таҷрибаи Кореяи Ҷанубӣ ба масъалаҳои ҳуқуқ ба ҳаёти хусусӣ ва ҳифзи маълумоти шахсӣ таваҷҷуҳ кардааст.
Ин таҷриба нишон медиҳад, ки ҳатто вақте истифодаи маълумоти шаҳрвандон бо ҳадафи таъмини амнияти ҷамъиятӣ анҷом дода мешавад, бояд маҳдудият ва назорати мустақил вуҷуд дошта бошад.
Вақте шаҳрвандон ба назоратчиёни якдигар табдил меёбанд
Дар кишварҳои гуногун барномаҳои рақамӣ вуҷуд доранд, ки тавассути онҳо шаҳрвандон метавонанд дар бораи вайронкунии қоидаҳо хабар диҳанд.
Масалан, дар баъзе кишварҳо шаҳрвандон метавонанд тавассути барнома дар бораи таваққуфгоҳи ғайриқонунӣ, партов, вайрон кардани қоидаҳои ҳаракат ё мушкилоти инфрасохтор хабар диҳанд.
Худи чунин системаҳо ҳатман мушкил надоранд.
Масъала вақте ба вуҷуд меояд, ки шаҳрванд аз як истифодабарандаи хизматрасонӣ ба як қисми механизми доимии назорат табдил меёбад.
Як чиз аст, ки шаҳрванд чуқурии роҳро акс гирифта ба мақомоти шаҳрӣ мефиристад.
Чизи дигар аст, ки шаҳрвандон рафтори одамони дигарро пайваста аксбардорӣ карда, ҷойгиршавӣ ва маълумоти онҳоро ба система мефиристанд ва давлат массиви бузурги маълумот дар бораи фаъолияти шаҳрвандон ҷамъ мекунад.
Ҳамин ҷо саволи асосӣ пайдо мешавад:
Технология барои шаҳрванд аст ё шаҳрванд барои технология?
Чаро ин масъала барои Тоҷикистон муҳим аст?
Тоҷикистон дар солҳои охир ба рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ ва идоракунии шаҳрӣ таваҷҷуҳи бештар зоҳир мекунад.
Ин раванд метавонад барои шаҳрвандон мусбат бошад: кам шудани қоғазбозӣ, дастрасии осонтар ба хизматрасониҳо ва имкони ирсоли муроҷиатҳо тавассути телефон.
Аммо рақамикунонӣ бояд бо шаффофият ва ҳифзи ҳуқуқҳои шаҳрвандон ҳамроҳ бошад.
Созмонҳои байналмилалии ҳуқуқи башар, аз ҷумла Human Rights Watch, солҳои охир аз вазъи озодии баён, фаъолияти рӯзноманигорон, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва фишор ба мунтақидони ҳукумат дар Тоҷикистон изҳори нигаронӣ кардаанд.
Дар чунин шароит ҳар гуна системаи нави рақамӣ, ки маълумоти шаҳрвандонро ҷамъ мекунад, табиист, ки бояд бо диққати бештар баррасӣ шавад.
Ин маънои онро надорад, ки AC Dushanbe ҳатман барои назорати сиёсӣ сохта шудааст.
То имрӯз чунин далели мустақилона тасдиқшуда вуҷуд надорад.
Аммо вақте худи оператор мегӯяд, ки фаъолияти истифодабарандагон сабт мешавад ва аз ҷониби мақомоти ҳифзи ҳуқуқ назорат мегардад, ҷомеа ҳақ дорад бидонад, ки ин раванд чӣ гуна амалӣ мешавад.
Саволҳое, ки мақомоти Душанбе бояд ҷавоб диҳанд
Барои эътимоди ҷомеа танҳо гуфтани он ки «маълумот рамзгузорӣ мешавад», кофӣ нест.
Шаҳрвандон бояд бидонанд:
- маълумоти истифодабарандагон дар куҷо нигоҳ дошта мешавад;
- соҳиби воқеии инфрасохтори AC Dushanbe кист;
- кадом намуди маълумот ҷамъоварӣ мешавад;
- оё барнома ҷойгиршавии телефони корбарро пайваста сабт мекунад ё танҳо ҳангоми ирсоли муроҷиат;
- аксҳо баъд аз баста шудани муроҷиат чӣ қадар нигоҳ дошта мешаванд;
- кӣ ба таърихи муроҷиатҳо дастрасӣ дорад;
- мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ба кадом маълумот дастрасӣ доранд;
- маълумот чанд муддат нигоҳ дошта мешавад;
- оё маълумот ба ташкилотҳои дигар дода мешавад;
- оё шаҳрванд метавонад маълумоти худро нест кунад;
- механизми мустақили шикоят аз истифодаи нодурусти маълумот вуҷуд дорад ё не;
- оё амнияти барнома аз ҷониби ташкилоти мустақил санҷида шудааст.
Инҳо саволҳои оддии журналистӣ нестанд.
Инҳо саволҳои марбут ба ҳуқуқи шаҳрванд ба ҳаёти хусусӣ дар давраи рақамикунонӣ мебошанд.
Аз «шаҳрванди фаъол» то «шаҳрванди назоратшаванда»?
Номи барнома идеяи мусбат дорад: шаҳрванди фаъол.
Шаҳрванд мушкилотро мебинад ва ба мақомоти шаҳр хабар медиҳад. Мақомоти шаҳр онро ислоҳ мекунанд. Ин метавонад як модели муосири ҳамкории давлат ва ҷомеа бошад.
Аммо ҳар технологияи назоратӣ метавонад ду самт дошта бошад.
Он метавонад ба шаҳрванд имконият диҳад, ки фаъолияти давлатро бештар назорат кунад.
Ва ҳамзамон метавонад ба давлат имконият диҳад, ки шаҳрвандро бештар назорат кунад.
Фарқро на танҳо технология, балки қонун, шаффофият, назорати мустақил ва кафолати воқеии ҳифзи маълумоти шахсӣ муайян мекунад.
Аз ин рӯ, пайдо шудани AC Dushanbe худ аз худ маънои онро надорад, ки Тоҷикистон ба модели «рейтинги иҷтимоии Чин» мегузарад.
Аммо ин система сазовори таваҷҷуҳи ҷомеа ва рӯзноманигорон аст.
Зеро саволи асосӣ танҳо ин нест:
«Чӣ гуна шаҳрванд метавонад ба ҳукумат дар бораи мушкили шаҳр хабар диҳад?»
Саволи дигар ҳам вуҷуд дорад:
«Кӣ системаро назорат мекунад, ки акнун маълумоти фаъолияти шаҳрвандонро ҷамъ мекунад?»
Ва муҳимтар аз ҳама:
Оё «шаҳрванди фаъол» метавонад мутмаин бошад, ки фаъол буданаш дар низоми рақамӣ рӯзе ба воситаи назорат бар худи ӯ табдил намеёбад?
Шоҳиди ҳодисаи муҳим шудед?
Иттилоъ, акс ё видео фиристед — маводҳо махфона баррасӣ мешаванд.
