Раиси Шурои уламои Маркази исломии Тоҷикистон Саидмукаррам Абдуқодирзода пешниҳод кардааст, ки ҷавонон пеш аз издивоҷ китоб хонанд ва аз курсҳои кӯтоҳи омӯзиши ҳаёти оилавӣ гузаранд. Ҳадаф, ба гуфтаи ӯ, коҳиш додани ҷудошавии оилаҳои ҷавон аст.
Пешниҳод қобили таваҷҷуҳ аст. Аммо он як саволи муҳимро ба миён меорад: агар мо аз ҷавонон оилаи солим талаб кунем, барои гирифтани дониш, тарбияи ахлоқӣ ва омодагӣ ба зиндагии мустақил чӣ шароит фароҳам овардаем?
Аз тӯй муҳимтар — зиндагии баъди тӯй
Дар Тоҷикистон барои баргузории тӯй маблағҳои зиёд сарф мешавад, аммо барои омӯхтани масъулияти зиндагии муштарак на ҳамеша вақти кофӣ ҷудо мегардад. Ҷавонон издивоҷ мекунанд, вале баъзан дар бораи идораи буҷаи оила, ҳуқуқу уҳдадориҳои зану шавҳар, тарбияи фарзанд, муносибат бо хешовандон ва ҳалли ихтилофҳо маълумоти кофӣ надоранд.
Аз ин рӯ, омӯзиши пеш аз издивоҷ метавонад муфид бошад. Вале савол ин аст, ки чаро чунин маърифат бояд танҳо дар остонаи тӯй оғоз шавад? Оё беҳтар нест, ки ҷавонон аз синни мактабӣ бо масъалаҳои ахлоқ, масъулият, ҳуқуқи инсон ва муносибатҳои солим шинос шаванд?
Ҷаноби муфтӣ, ҷавононро дар куҷо тарбия кунем?
Дар бисёре аз кишварҳо омӯзиши пеш аз издивоҷ таҷрибаи мавҷуда аст. Дар Малайзия, вобаста ба иёлат, барои мусулмононе, ки издивоҷ кардан мехоҳанд, чунин курсҳо ҳатмӣ мебошанд. Дар Сингапур низ барои баъзе ҷуфтҳои ҷавони мусулмон барномаи махсуси омодагӣ пешбинӣ шудааст.
Аммо маърифати оилавӣ набояд танҳо ба як курси кӯтоҳ маҳдуд шавад. Агар ҷавоне, ки мактаби миёнаро хатм мекунад, мехоҳад оила барпо намояд, хуб мебуд, ки ӯ пешакӣ аз ҳуқуқи ҳамсари ояндааш, масъулияти падарӣ, тарбияи фарзанд ва оқибатҳои зӯроварӣ огоҳ бошад.
Дар ин масъала масҷидҳо, мактабҳо, донишгоҳҳо ва оилаҳо метавонанд нақши муҳим дошта бошанд. Аммо дар Тоҷикистон дастрасии баъзе гурӯҳҳои ҷавонон ба фаъолияти динӣ ва масҷидҳо борҳо мавриди баҳсу нигаронӣ қарор гирифтааст. Маҳдудиятҳои марбут ба иштироки ноболиғон ва масъалаи ҳузури донишҷӯёну дигар гурӯҳҳо дар муҳити динӣ саволеро ба миён меоранд: агар муассисаҳои динӣ дар тарбияи ахлоқии ҷавонон саҳм гузошта тавонанд, чаро барои ин кор шароити равшану қонунӣ фароҳам оварда нашавад?
Ин маънои онро надорад, ки масҷид ягона ҷойи тарбия аст. Баръакс, тарбияи солим бояд дар оила, мактаб, донишгоҳ ва ҷомеа ҳамзамон сурат гирад. Аммо маҳдуд кардани имкониятҳои омӯзишӣ бе пешниҳоди ҷойгузини босифат метавонад ҷавононро аз манбаъҳои муҳими дониш маҳрум созад.
Дарсҳои тарбиявӣ — барои тарбия ё таблиғ?
Дар Тоҷикистон гоҳ-гоҳ мактаббачагон ва донишҷӯён аз дарс ҷудо карда шуда, ба чорабиниҳое ҷалб мешаванд, ки дар онҳо аз хизматҳои роҳбарияти давлат, нақши Эмомалӣ Раҳмон дар сулҳу субот ва шахсиятҳое, ки «хоин» ё «қаҳрамони миллӣ» муаррифӣ мешаванд, сухан меравад.
Агар чунин чорабиниҳо борҳо дар давоми соли таҳсил баргузор шаванд, саволи одӣ ба миён меояд: чаро ҳамин вақт барои масъалаҳои воқеан муҳими зиндагии ҷавонон истифода намешавад?
Чаро дар баробари чунин чорабиниҳо дарсҳои амалӣ оид ба муносибатҳои оилавӣ, ҳуқуқи зану шавҳар, пешгирии нашъамандӣ, зӯроварӣ ва ҷинояткорӣ бештар баргузор намешаванд? Чаро бо хонандагону донишҷӯён суҳбатҳои самимӣ ва саволу ҷавоб ташкил намегардад, то онҳо тавонанд саволҳои худро озодона диҳанд ва ба мушкилоти воқеии зиндагӣ ҷавоб пайдо кунанд?
Тарбияи ватандӯстӣ ва омӯзиши таърихи кишвар худ аз худ мушкил нест. Масъала дар он аст, ки чунин чорабиниҳо то чӣ андоза ба дониш, тафаккури мустақил ва масъулияти ҷавонон мусоидат мекунанд. Агар хонанда аз дарси мактаб барои иштирок дар барнома ҷалб шавад, натиҷаи таълимии он бояд равшан бошад.
Тарбияи воқеӣ танҳо гуфтани он нест, ки киро бояд қаҳрамон ва киро хоин шумурд. Тарбияи воқеӣ ба ҷавон ёд медиҳад, ки далелро аз таблиғ фарқ кунад, ҳуқуқи дигаронро эҳтиром намояд ва барои интихоби худ масъулият гирад.
Нашъамандӣ, ҷинояткорӣ ва масъулияти ҷомеа
Масъалаи тарбияи ҷавонон танҳо ба талоқ маҳдуд намешавад. Маводи нашъадор, истеъмоли зараровари машрубот, зӯроварӣ, ҷинояткорӣ ва таъсири гурӯҳҳои носолим метавонанд ояндаи ҷавонон ва амнияти оиларо зери хатар гузоранд.
Тибқи маълумоти Агентии назорати маводи нашъаовар, соли 2025 дар Тоҷикистон 1 003 ҷинояти вобаста ба гардиши ғайриқонунии маводи нашъадор ба қайд гирифта шудааст. Соли 2024 ин рақам 839 буд. Ин афзоиш зарурати тақвияти пешгирӣ ва огоҳсозии ҷомеаро ба миён меорад.
Ҳамчунин, тибқи маълумоти Вазорати корҳои дохилӣ, дар шаш моҳи аввали соли 2026 аз ҷониби ҷавонон 1 659 ҷиноят ба қайд гирифта шудааст, дар муқоиса бо 1 574 ҳолат дар ҳамин давраи соли гузашта. Шумораи ҷиноятҳои ноболиғон низ аз 342 то 405 ҳолат афзоиш ёфтааст.
Ин рақамҳо худ аз худ исбот намекунанд, ки ҳамаи ҷавонон ба ҷинояткорӣ ё нашъамандӣ рӯ меоранд. Вале онҳо нишон медиҳанд, ки танҳо суханронӣ дар бораи ахлоқ кофӣ нест. Ҷавонон ба маълумоти дуруст, машварати равоншиносон, имкониятҳои таҳсилу кор ва муҳити солими иҷтимоӣ ниёз доранд.
Масъулият танҳо ба дӯши ҷавонон нест. Мақомоти давлатӣ низ бояд барои пешгирии ҷинояткорӣ, мубориза бо фасод ва таъмини волоияти қонун масъулияти худро иҷро кунанд. Ҳар гуна иддао дар бораи даст доштани шахсони мансабдор дар ҷиноят бояд бо далел ва таҳқиқи мустақил санҷида шавад. Қонун бояд нисбат ба ҳама, новобаста аз мақом, баробар татбиқ гардад.
Эҳтиром ба дин ва ҳуқуқи шаҳрвандон
Дар ҷомеае, ки қисми зиёди аҳолии он худро мусулмон медонад, масъалаҳои ҳиҷоб, риш ва иштироки ҷавонон дар ҳаёти динӣ ҳассосияти зиёд доранд. Барои бисёре аз шаҳрвандон инҳо танҳо масъалаҳои зоҳирӣ нестанд, балки ба эътиқод, ҳувият ва эҳсоси эҳтиром ба дин иртибот доранд.
Аз ин рӯ, интизор меравад, ки намояндагони ниҳодҳои динӣ на танҳо дар бораи масъулияти ҷавонон, балки дар бораи зарурати эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои онҳо низ суҳбат кунанд.
Агар аз ҷавонон риояи ахлоқ, эҳтироми қонун ва масъулият талаб карда шавад, онҳо низ ҳақ доранд, ки ба саволҳояшон ҷавоби равшан гиранд ва дар муҳити эҳтиромомез таълим бинанд. Тарбияи ахлоқӣ вақте таъсирбахш мешавад, ки бо адолат, эътимод ва намунаи амалӣ ҳамроҳ бошад.
Роҳи ҳал чист?
Агар ҳадаф омода кардани ҷавонон ба оилаи солим ва зиндагии масъулона бошад, чанд иқдом метавонад муфид бошад:
- Дар мактабҳо: ҷорӣ кардани дарсҳои амалӣ оид ба ҳуқуқи оилавӣ, муносибатҳои солим, масъулияти шаҳрвандӣ ва пешгирии нашъамандӣ.
- Дар масҷидҳо ва муассисаҳои динӣ: фароҳам овардани имкониятҳои қонунӣ ва бехатар барои омӯзиши ахлоқ, масъулияти оилавӣ ва ҳуқуқу уҳдадориҳои зану шавҳар.
- Дар донишгоҳҳо: ташкили машваратҳо ва муҳокимаҳои озод бо иштироки равоншиносон, ҳуқуқшиносон ва мутахассисони соҳаи тандурустӣ.
- Дар сохторҳои давлатӣ: таъмини шаффофият, муборизаи воқеӣ бо фасод ва ҷавобгарии баробар барои қонуншиканӣ.
- Дар оилаҳо: ташвиқи гуфтугӯи самимӣ бо фарзандон дар бораи муносибат, масъулият, интихоби ҳамсар ва оқибатҳои қарорҳои нодуруст.
Ин чораҳо набояд ба як маъракаи расмӣ ё чанд соати лексия табдил ёбанд. Натиҷа бояд аз рӯи дониш ва малакаи воқеии ҷавонон арзёбӣ шавад, на аз рӯи шумораи чорабиниҳои баргузоршуда.
Ҷаноби муфтӣ, тарбия аз куҷо оғоз мешавад?
Пешниҳоди Саидмукаррам Абдуқодирзода дар бораи омӯзиши пеш аз издивоҷ метавонад оғози баҳси муҳим бошад. Аммо барои сохтани оилаи солим танҳо китобхонӣ ва курси кӯтоҳ кофӣ нест.
Ҷавонон ба муҳите ниёз доранд, ки дар он савол додан, андешаи мустақил доштан, гирифтани дониши динӣ ва дунявӣ ва омӯхтани масъулияти иҷтимоӣ имконпазир бошад. Агар барои чорабиниҳои таблиғотӣ вақт ва имконият пайдо шавад, пас барои таълими ҳуқуқи оилавӣ, пешгирии нашъамандӣ ва ташаккули малакаҳои зиндагӣ низ бояд ҷой ҷудо гардад.
Ҷаноби муфтӣ, агар мо аз ҷавонон оилаи солим, ахлоқи баланд ва масъулияти шаҳрвандӣ талаб кунем, пас бояд аз худ низ бипурсем: оё мо барои чунин тарбия шароити заруриро муҳайё кардаем ё танҳо аз ҷавонон натиҷа талаб мекунем?
Зеро насли огоҳро танҳо бо шиор тарбия намекунанд. Барои ин дониш, озодии андеша, адолат ва намунаи дурусти худи масъулон зарур аст.
Шоҳиди ҳодисаи муҳим шудед?
Иттилоъ, акс ё видео фиристед — маводҳо махфона баррасӣ мешаванд.
