Пешрафти чандинсолаи Рустам Эмомалӣ дар зинаҳои ҳокимият, иддаоҳои тасдиқнашуда дар бораи асли баромади ӯ, ихтилофоти эҳтимолӣ дар дохили доираи президентӣ ва масъалаи кафолати амният пас аз тағйири қудрат. Чаро ояндаи Тоҷикистон метавонад на танҳо ба қарори президенти феълӣ вобаста бошад?
То интихоботи президентии соли 2027 дар Тоҷикистон вақти камтар боқӣ мемонад. Дар маркази баҳсҳои сиёсӣ ин суол қарор дорад, ки оё Эмомалӣ Раҳмон қудратро ба писари калониаш Рустам Эмомалӣ месупорад ё тасмим мегирад, ки дар мақоми президент боқӣ монад.
Аммо дар паси масъалаи расмии ворисӣ мушкили мураккабтаре қарор дорад: пас аз рафтани роҳбари кунунӣ тавозуни қудрат чӣ гуна тағйир меёбад, кӣ нуфузи худро нигоҳ медорад ва шахсоне, ки мавқеашон даҳсолаҳо ба низоми феълӣ вобаста буд, чӣ гуна кафолатҳои амниятӣ хоҳанд гирифт?
TajNews маводи нашршуда дар бораи эҳтимоли интиқоли қудрат, изҳороти оммавии сиёсатмадори мухолиф Шарофиддин Гадоев ва маълумоти ба таҳририя расида аз як манбаи беномро мавриди омӯзиш қарор дод. Ин маълумот барои матраҳ кардани чанд суол дар бораи ояндаи доираи президентӣ замина фароҳам меорад. Бо вуҷуди ин, бархе аз хабарҳо дар бораи ихтилофоти дохилӣ ва муносибатҳои оилавӣ то ҳол мустақилона тасдиқ нашудаанд.
Рустам Эмомалӣ: ворис, аммо на президенти кафолатшуда
Карйераи сиёсии Рустам Эмомалӣ дар тӯли солҳои зиёд бо роҳе пеш рафтааст, ки бисёре аз нозирон онро омодасозӣ барои эҳтимоли ба мерос гирифтани қудрат арзёбӣ мекунанд.
Ӯ роҳбарии Хадамоти гумрукро ба уҳда дошт, Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияро роҳбарӣ кард, соли 2017 раиси шаҳри Душанбе шуд ва моҳи апрели соли 2020 ба мақоми раиси Маҷлиси миллӣ — палатаи болоии парлумон — расид.
Моҳи апрели соли 2025 Рустам Эмомалӣ дубора раиси Маҷлиси миллӣ интихоб шуд. Тибқи тартиби конститутсионӣ, дар ҳолатҳои пешбинишудаи қатъ ё муваққатан иҷро карда натавонистани ваколатҳои президентӣ маҳз раиси Маҷлиси миллӣ метавонад иҷрои вазифаҳои президентро ба уҳда гирад.
Ин ҳолатҳо мавқеи институтсионалии ӯро тақвият медиҳанд. Аммо доштани мансабҳои баланд ва ҷавобгӯ будан ба талаботи расмӣ маънои онро надорад, ки масъалаи ба ӯ супурдани қудрати президентӣ аллакай ҳал шудааст.
Дар таҳлиле, ки Jamestown Foundation 3 марти соли 2026 нашр кардааст, таъкид мешавад, ки раванди омодасозии ворис ҳанӯз ба анҷом нарасидааст. Ба арзёбии муаллиф, мушкилоти дохили оила ва пайдо шудани марказҳои дигари нуфуз метавонанд ин равандро печидатар кунанд.
Омили дигари номуайянӣ он аст, ки Эмомалӣ Раҳмон имкони ширкат дар интихоботи навбатии президентиро нигоҳ медорад. Аз ин рӯ, соли 2027 ҳатман соли супурдани қудрат ба писараш нахоҳад буд. Қарори ниҳоӣ метавонад ба ҳисобу китоби сиёсии худи президент ва муносибатҳои дохили доираи ӯ вобаста бошад.
Берун аз тасвири расмӣ: кӣ ба оянда омодагӣ мебинад?
Дар фазои расмии сиёсӣ оилаи президент маъмулан ҳамчун як қисми низоми ягонаи давлатӣ муаррифӣ мешавад. Аммо масъалаи ворисӣ на танҳо ба муносибати падару писар, балки ба манфиатҳои дигар хешовандон, мансабдорони бонуфуз, намояндагони тиҷорат ва сохторҳои қудратӣ низ дахл дорад.
Дар низомҳои сиёсие, ки дастрасӣ ба мансаб ва захираҳо ба муносибатҳои шахсӣ бо роҳбар вобастагии зиёд дорад, иваз шудани роҳбари давлат метавонад мавқеи чандин гурӯҳро якбора тағйир диҳад.
Баъзеҳо метавонанд умедвор бошанд, ки бо роҳбари нав низ нуфузи худро нигоҳ медоранд. Дигарон бошанд, метавонанд аз аз даст додани мансаб, назорат бар дороиҳои иқтисодӣ ё дастрасӣ ба марказҳои қабули қарор нигарон шаванд.
Аз ҳамин сабаб, масъалаи эҳтимолии ворисӣ набояд танҳо ҳамчун масъалаи оилавӣ баррасӣ шавад. Ин масъала ба устувории тамоми низоми идоракунӣ дахл дорад.
Дар матлаби «Тоҷикистони оилавӣ ё чӣ гуна Раҳмон непотизмро месозад» нашрияи «Фергана» таъсири робитаҳои хешутабориро ба тақсими қудрат баррасӣ кардааст. MOST Media низ дар мақолаи худ дар бораи интиқоли эҳтимолии қудрат дар Тоҷикистон таъкид кардааст, ки пешрафти Рустам Эмомалӣ ҳанӯз маънои ба анҷом расидани раванди супурдани қудратро надорад.
Ин матлабҳо мавҷудияти муноқишаи ошкоро байни хешовандонро исбот намекунанд. Аммо онҳо имкон медиҳанд, ки пеш аз соли 2027 як суоли муҳим матраҳ шавад: оё манфиатҳои ҳамаи шахсоне, ки имрӯз дар дохили як низоми қудрат қарор доранд, воқеан ба ҳам мувофиқанд?
TajNews дар бораи вазъ дар дохили оилаи президент чӣ маълумот дорад?
Манбае, ки аз вазъи дохили доираи Эмомалӣ Раҳмон огоҳ аст ва аз таҳририяи TajNews хостааст, ки шахсияташ ифшо нашавад, дар бораи афзоиши ихтилофот миёни намояндагони оилаи президент дар остонаи марҳалаи сиёсии соли 2027 ба таҳририя маълумот додааст.
Ба гуфтаи ин манбаъ, сатҳи пешинаи эътимод дар дохили ин доираи бонуфуз дигар вуҷуд надорад. Ба иддаои ҳамсуҳбати таҳририя, баъзе намояндагони оила бештар ба ҳифзи манфиатҳои худ ва ташкили доираи шахсони такягоҳӣ машғуланд, то дар сурати тағйир ёфтани тавозуни қудрат ба онҳо такя карда тавонанд.
Манбаъ ҳамчунин хабар додааст, ки муносибатҳои байни баъзе аъзои оила ба дараҷае муташанниҷ шудаанд, ки масъалаи амнияти шахсӣ ва оқибатҳои эҳтимолии гузариши сиёсӣ барои онҳо аҳамияти хос пайдо кардааст. Ба гуфтаи ӯ, дар паси намоиши берунии ваҳдат нигарониҳои ҷиддӣ дар бораи тағйир ёфтани муносибатҳо байни иштирокдорони низоми кунунӣ пас аз эҳтимоли иваз шудани роҳбарият вуҷуд доранд.
Дар маркази ин нигарониҳо масъалаи ояндаи Рустам Эмомалӣ қарор дорад. Ба арзёбии манбаъ, эҳтимоли ба ӯ гузаштани қудрати президентӣ ҳатман маънои нигоҳ доштани тақсимоти кунунии нуфузро дар дохили оила надорад. Баръакс, тағйири роҳбарият метавонад созишҳои қаблӣ ва мавқеи баъзе намояндагони доираи президентиро зери суол гузорад.
Ҳамсуҳбати TajNews бар он аст, ки вазъи мавҷударо на танҳо ҳамчун омодагӣ ба иваз шудани президент, балки ҳамчун талош барои таъмини кафолатҳои ояндаи нуфуз ва амният низ бояд баррасӣ кард.
Таҳририя шахсияти манбаъро тибқи дархости ӯ ифшо намекунад. Маълумоти мазкур мавқеъ ва гузориши ҳамин манбаъро инъикос мекунад. Иддаоҳо дар бораи ихтилофоти дохилӣ ва нигарониҳои аъзои оила ҳанӯз ба санҷиши мустақил ниёз доранд. Таҳририя омӯзиши ҳолатҳоеро идома медиҳад, ки метавонанд ин маълумотро тасдиқ ё рад кунанд.
Изҳороти Шарофиддин Гадоев ва масъалаи асли баромади Рустам Эмомалӣ
Қисмати дигари баҳс дар бораи ворисӣ ба изҳороти Шарофиддин Гадоев, яке аз намояндагони маъруфи мухолифини тоҷик, марбут аст.
Дар матлабе, ки 7 марти соли 2019 нашр шудааст, Радиои Озодӣ аз нақли Гадоев хабар дода буд, ки ба гуфтаи ӯ, барои дастгирии Рустам Эмомалӣ дар заминаи интихоботи президентии соли 2020 ба вай фишор овардаанд. Нашрия суханони ӯ ва шарҳи ҳодисаро интиқол дода буд, аммо ин маънои онро надорад, ки ҳамаи иддаоҳои баъдии ӯ дар бораи оилаи президент тасдиқ шудаанд.
Дар матни дигари пешниҳодшуда ба таҳририя Гадоев иддао мекунад, ки Рустам Эмомалӣ гӯё писари бародари Эмомалӣ Раҳмон аст, на писари худи президент. Ӯ ҳамчунин дар бораи ихтилофоти эҳтимолӣ миёни хешовандон ва иттиҳомоти ҷиддӣ нисбат ба Рустам Эмомалӣ ва атрофиёни ӯ менависад.
Ин изҳоротро ҳангоми омӯзиши баҳсҳои сиёсӣ дар бораи ворисӣ нодида гирифтан мумкин нест. Аммо танҳо аз он сабаб, ки чунин иддао аз ҷониби як сиёсатмадори маъруфи мухолиф баён шудааст, онро далели исботшуда ҳисобидан низ дуруст нест.
То замони омода шудани ин матлаб таҳририя санадҳои мустақили ҳуҷҷатие надорад, ки иддаои мазкурро дар бораи падарии биологии Рустам Эмомалӣ тасдиқ кунанд. Ҳамчунин маълум нест, ки чунин масъалаҳои оилавӣ воқеан ба қарорҳои президенти кунунӣ таъсир мерасонанд ё на.
Чаро ин мавзӯъ метавонад аҳамияти сиёсӣ дошта бошад?
Агар чунин шубҳаҳо дар дохили элитаи сиёсӣ вуҷуд дошта бошанд, онҳо метавонанд ба эътимод байни иштирокдорони ин доира ва муносибати онҳо ба роҳбарияти оянда таъсир расонанд. Аммо ин танҳо фарзияи таҳлилӣ аст, на далели муқарраршуда дар бораи ангезаҳои Эмомалӣ Раҳмон.
Ҳамчунин далелҳои кофӣ вуҷуд надоранд, ки президент шахсан аз писараш маҳз ба сабаби масъалаи эҳтимолии асли баромади ӯ метарсад. Барои чунин хулоса шаҳодатҳое заруранд, ки мавқеи худи Раҳмон ё шахсони огоҳ аз қарорҳои ӯро мустақиман тасдиқ кунанд.
Оё ворис метавонад барои оилаи худ манбаи номуайянӣ гардад?
Масъалаи кафолатҳо пас аз интиқоли қудрат дар низомҳои сиёсие аҳамияти махсус дорад, ки қисми зиёди идоракунӣ дар дасти як роҳбар ва доираи наздики ӯ қарор дорад.
То замоне ки президенти кунунӣ ваколатҳояшро нигоҳ медорад, ӯ шахсияти марказӣ дар мувофиқа кардани манфиатҳои гурӯҳҳои гуногун боқӣ мемонад. Пас аз тағйири роҳбарият тавозуни қудрат метавонад дигар шавад: президенти нав маҷбур мешавад дастаи худро ташаккул диҳад, қарорҳои кадрӣ қабул кунад ва муайян созад, ки кадом созишҳои пешина боқӣ мемонанд.
Ин маънои онро надорад, ки ворис ҳатман ба таъқиби хешовандон ё намояндагони роҳбарияти пешина оғоз мекунад. Аммо имкони аз нав тақсим шудани қудрат суоли муҳимро ба миён мегузорад: кафолатҳои мавҷуда то чӣ андоза боэътимод хоҳанд буд?
Дар мавриди Тоҷикистон ин масъала мураккабтар аст, зеро эҳтимоли интиқоли мақоми президентӣ дар дохили оилаи роҳбари кунунӣ баррасӣ мешавад, на дар шароити рақобати пурраи марказҳои мустақили сиёсӣ.
Агар манфиатҳои баъзе хешовандон, мансабдорон ва намояндагони тиҷорат аз ҳам фарқ кунанд, мувофиқа кардани тартиби ояндаи қудрат метавонад созишҳои мураккабро талаб намояд.
Бо вуҷуди ин, иддаоҳо дар бораи он ки Эмомалӣ Раҳмон аз ҷазо дидан аз ҷониби писараш метарсад ё Рустам Эмомалӣ қасд дорад бо аъзои оилааш ҳисоббаробарӣ кунад, ҳанӯз тасдиқ нашудаанд. Пешниҳод кардани чунин фарзияҳо ҳамчун нақшаи муқарраршуда бармаҳал мебуд.
Соли 2027: интиқоли қудрат ё идомаи низоми кунунӣ?
То давраи навбатии интихоботи президентӣ Тоҷикистон бо чанд сенарияи эҳтимолӣ рӯ ба рӯст.
Сенарияи аввал — Эмомалӣ Раҳмон номзадии Рустам Эмомалиро дастгирӣ мекунад ва барои ба ӯ гузаштани ваколатҳои президентӣ шароит фароҳам меорад.
Сенарияи дуюм — президенти кунунӣ қарор мекунад, ки бори дигар дар интихобот иштирок кунад ва масъалаи ворисро ба таъхир гузорад.
Сенарияи сеюм — мувофиқа дар бораи роҳбарияти оянда бо тағйироти кадрӣ ва аз нав тақсим шудани нуфуз дар дохили элитаи ҳоким ҳамроҳ мешавад.
Ҳоло ҳеҷ яке аз ин сенарияҳоро қатъӣ ҳисобидан мумкин нест. Ҳамзамон, шаффофияти раванди сиёсӣ маҳдуд аст ва санҷиши мустақили маълумот дар бораи созишҳои дохилӣ душвор боқӣ мемонад.
Аз ин рӯ, нишонаҳои муҳимтарини рушди минбаъдаи вазъ на овозаҳо, балки рӯйдодҳои мушаххас хоҳанд буд: таъйинотҳои нав, тағйири ваколатҳо, қарорҳои расмии президент, изҳороти номзадҳои эҳтимолӣ ва шаҳодатҳои боэътимод дар бораи тағйир ёфтани муносибатҳо дар дохили элита.
Барои шаҳрвандони Тоҷикистон аҳамияти ин равандҳо аз доираи саволи он ки президенти оянда кӣ мешавад, хеле фаротар меравад. Аз хусусияти интиқоли қудрат устувории ниҳодҳои давлатӣ, шаффофияти идоракунӣ ва имкони таъсиргузории ҷомеа ба қарорҳои сиёсӣ вобаста аст.
Чӣ чизҳо ҳанӯз номаълуманд?
То замони омода шудани ин матлаб TajNews натавонист чанд иддаои калидиро, ки дар баҳсҳо дар бораи ворисӣ матраҳ мешаванд, мустақилона тасдиқ кунад:
- мавҷудияти гурӯҳҳои муташаккили мухолифи ҳамдигар дар дохили оилаи президент;
- хабарҳо дар бораи қатъ шудани мулоқотҳои муштараки оилавӣ аз тарси амнияти шахсӣ;
- иддао дар бораи фарзанди бародари президент будани Рустам Эмомалӣ;
- фарзия дар бораи он ки Эмомалӣ Раҳмон аз таъқиби эҳтимолӣ аз ҷониби писараш ё атрофиёни ӯ нигарон аст.
Таҳририя ин масъалаҳоро сазовори таҳқиқи минбаъда медонад, аммо онҳоро далелҳои исботшуда ҳисоб намекунад.
Хулоса: масъала танҳо номи президенти оянда нест
Масъалаи ворисӣ дар Тоҷикистонро бо як формулаи сода — падар қудратро ба писар медиҳад ва низоми сиёсӣ бетағйир мемонад — шарҳ додан мумкин нест.
Дар паси тағйири эҳтимолии президент манфиатҳои ниҳодҳои давлатӣ, мансабдорони бонуфуз, намояндагони тиҷорат ва шахсоне қарор доранд, ки мавқеашон ба роҳбарияти кунунӣ вобаста аст. Барои онҳо соли 2027 метавонад на танҳо соли муайян шудани президенти нав, балки марҳалаи бознигарии созишҳои қаблӣ низ бошад.
Таъйинотҳои расмии Рустам Эмомалӣ нишон медиҳанд, ки ӯ дар низоми сиёсӣ мавқеи муҳим дорад. Аммо онҳо ба суолҳои он ки интиқоли эҳтимолии қудрат кай ва бо кадом шартҳо сурат мегирад, ҷавоби қатъӣ намедиҳанд.
Ҳамчунин маълум нест, ки манфиатҳои доираи президентӣ дар ин давра то чӣ андоза ҳамоҳанг боқӣ хоҳанд монд.
Аз ин рӯ, суоли асосӣ на ин аст, ки оё Рустам Эмомалиро аз ҳоло президенти оянда ҳисобидан мумкин аст ё не. Суоли муҳимтар ин аст, ки раванди тағйири роҳбарият то чӣ андоза шаффоф, пешгӯишаванда ва аз нигоҳи ниҳодҳои давлатӣ устувор хоҳад буд.
Соли 2027 метавонад на танҳо барои вориси эҳтимолӣ, балки барои тамоми низоми қудрате, ки дар атрофи Эмомалӣ Раҳмон ташаккул ёфтааст, як санҷиши ҷиддӣ гардад.
Шоҳиди ҳодисаи муҳим шудед?
Иттилоъ, акс ё видео фиристед — маводҳо махфона баррасӣ мешаванд.
