Оғози бӯҳрон: марги Гулбиддин Зиёбеков ва эътирозҳои мардум
25 ноябри соли 2021 дар шаҳри Хоруғ ҳодисае рух дод, ки ба яке аз бӯҳронҳои ҷиддии муносибатҳои миёни сокинони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) ва мақомоти марказии Тоҷикистон табдил ёфт.
Дар ин рӯз Гулбиддин Зиёбеков, як сокини ҷавони Бадахшон, дар натиҷаи ҳодисае, ки бо иштироки мақомоти қудратӣ рух дода буд, ба ҳалокат расид.
Тибқи иттилои коршиносони Созмони Милали Муттаҳид, ӯ эҳтимолан аз ҷониби кормандони мақомоти амниятӣ шиканҷа ва кушта шудааст. Ин иддао дар изҳороти расмии коршиносони СММ аз 20 апрели соли 2022 низ зикр гардидааст.
Марги Зиёбеков боиси эътирози густурдаи сокинони Хоруғ шуд. Ҳазорон нафар ба кӯчаҳо баромада, талаб карданд, ки сабабҳои марги ӯ ба таври воқеӣ ва мустақилона таҳқиқ карда шуда, шахсони масъул ба ҷавобгарӣ кашида шаванд.
Тибқи маълумоти коршиносони СММ, дар ҷараёни пароканда кардани эътирозҳо нерӯҳои давлатӣ аз силоҳи оташфишон истифода кардаанд. Дар натиҷа ду эътирозгар кушта ва 17 нафари дигар захмӣ шудаанд. Даҳҳо нафар низ боздошт гардидаанд.
Эътирозгарон ҳамчунин хуруҷи қисми зиёди нерӯҳои низомӣ аз Хоруғ, барҳам додани постгоҳҳо ва истеъфои раиси вақти ВМКБ Алишер Мирзонаботовро талаб мекарданд.
Баъдан миёни намояндагони эътирозгарон ва мақомоти давлатӣ музокирот сурат гирифт ва эътирозҳо муваққатан қатъ шуданд. Аммо масъалаи асосӣ — таҳқиқи мустақилонаи марги Гулбиддин Зиёбеков — ҳалли худро наёфт.
Манбаъ: Изҳороти коршиносони СММ, 20 апрели соли 2022.
Маҳдуд шудани интернет ва афзоиши ҳузури низомӣ
Пас аз ҳодисаҳои моҳи ноябри соли 2021 вазъ дар минтақа ҳамоно муташанниҷ боқӣ монд.
Коршиносони СММ аз афзоиши ҳузури низомӣ, таҳкими постгоҳҳои амниятӣ ва маҳдуд шудани дастрасӣ ба интернет дар минтақа изҳори нигаронӣ карданд.
Маҳдудияти интернет имкони гирифтани маълумот, иртибот бо берун аз минтақа ва расонаӣ кардани ҳодисаҳои рухдодаро барои сокинон мушкил гардонд.
11 марти соли 2022 коршиносони вижаи СММ ба ҳукумати Тоҷикистон муроҷиати муштарак фиристоданд.
20 апрели соли 2022 онҳо бо нашри изҳороти расмӣ ҳушдор доданд, ки сарфи назар кардани нигарониҳои мардуми помирӣ ва ҳарбисозии минтақа метавонад ба муноқишаи шадидтар оварда расонад.
Коршиносон аз боздоштҳои фаъолон, истифодаи эҳтимолан аз ҳад зиёди нерӯ, ҷалби низомиён ва фишор ба эътирозгарон изҳори нигаронӣ карданд.
Аммо ин ҳушдорҳо натавонистанд аз авҷи нави бӯҳрон пешгирӣ кунанд.
Моҳи майи соли 2022: амалиёти низомӣ ва хунрезӣ дар Бадахшон
16 майи соли 2022 эътирозҳо дар ВМКБ дубора оғоз ёфтанд.
Яке аз сабабҳои асосии норозигӣ набудани таҳқиқи мустақилонаи ҳодисаҳои моҳи ноябри соли 2021 ва иҷро нашудани талаботи қаблии сокинон буд.
18 майи соли 2022 мақомоти Тоҷикистон аз оғози амалиёти махсуси зиддитеррористӣ дар минтақа хабар доданд.
Мақомоти давлатӣ иддао карданд, ки эътирозҳоро гурӯҳҳои ҷиноятӣ ва шахсони дорои иртибот бо созмонҳои террористӣ ташкил кардаанд.
Аммо созмонҳои байналмилалии ҳомии ҳуқуқ аз истифодаи нерӯи марговар, боздоштҳои густурда, шиканҷа ва муносибати бераҳмона бо боздоштшудагон хабар доданд.
Тибқи маълумоти Human Rights Watch, дар натиҷаи амалиёти нерӯҳои давлатӣ дар Хоруғ ва ноҳияи Рӯшон то 40 нафар кушта шудаанд. Ин созмон ҳамчунин аз боздошт ва шиканҷаи беш аз 200 эътирозгар ва сокини маҳаллӣ хабар додааст.
Ин рақам арзёбии созмони ҳуқуқи башар аст, на натиҷаи таҳқиқи мустақили байналмилалӣ.
Масъалаи муҳим он аст, ки то имрӯз дар манбаъҳои мавриди баррасӣ натиҷаи таҳқиқоти мустақиле, ки шумораи дақиқи қурбониён, шароити марги онҳо ва масъулияти шахсони дахлдорро муайян карда бошад, дастрас нест.
Комиссияи 44: талош барои таҳқиқи ҳодисаҳо
Яке аз рӯйдодҳои муҳим дар ин бӯҳрон таъсиси гурӯҳе бо номи «Комиссияи 44» буд.
Ин комиссия бо иштироки намояндагони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва мақомоти маҳаллӣ барои омӯзиши ҳодисаҳои рухдода ва таҳқиқи истифодаи нерӯ таъсис ёфт.
Дар ҳайати он ҳуқуқшиносон, фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва намояндагони дигар сохторҳо шомил буданд.
Аз ҷумла, Фаромуз Иргашов, Хурсандшо Мамадшоев ва Манучеҳр Холиқназаров аз шахсиятҳои шинохтаи ин комиссия буданд.
Аммо баъд аз амалиёти моҳи майи соли 2022 вазъ тағйир ёфт.
28 майи соли 2022 чанд узви комиссия ба Прокуратураи шаҳри Хоруғ даъват шуданд. Тибқи маълумоти баъдан дар ҳуҷҷатҳои СММ сабтшуда, онҳо бидуни ҳузури вакили дифоъ мавриди пурсиш қарор гирифта, сипас боздошт шуданд.
Дар моҳи декабри соли 2022 Суди Олии Тоҷикистон онҳоро ба муҳлатҳои тӯлонии зиндон маҳкум кард:
- Фаромуз Иргашов — 29 соли зиндон;
- Хурсандшо Мамадшоев — 18 соли зиндон;
- Манучеҳр Холиқназаров — 16 соли зиндон.
Мақомоти Тоҷикистон онҳоро ба ҷиноятҳои марбут ба терроризм ва иштирок дар иттиҳодияи ҷиноятӣ муттаҳам карданд.
Аммо созмонҳои байналмилалии ҳуқуқи башар парвандаҳои онҳоро дар заминаи фаъолияти ҳуқуқҳимоявӣ ва иштироки онҳо дар Комиссияи 44 баррасӣ карданд.
Ульфатхоним Мамадшоева: рӯзноманигоре, ки ба 21 соли зиндон маҳкум шуд
Дар миёни парвандаҳои боздоштшудагон парвандаи рӯзноманигор ва ҳомии ҳуқуқ Ульфатхоним Мамадшоева мавқеи махсус дорад.
Ӯ аз ҷумлаи шахсоне буд, ки фаъолияти ҷамъиятӣ ва масъалаҳои ҳуқуқи сокинони Бадахшонро пайгирӣ мекард.
Моҳи майи соли 2022 ӯ боздошт шуд. Мақомоти Тоҷикистон ӯро ба ташкили эътирозҳо ва ҷиноятҳои зидди амнияти давлатӣ муттаҳам карданд.
Моҳи декабри соли 2022 Ульфатхоним Мамадшоева ба 21 соли зиндон маҳкум гардид.
Созмонҳои байналмилалии ҳомии ҳуқуқ ин парвандаро дар заминаи фишор ба рӯзноманигорон ва фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ баррасӣ карданд.
Human Rights Watch ба хусусияти пӯшидаи мурофиаҳо ва набудани шаффофият дар баррасии чунин парвандаҳо ишора кардааст.
Ин парванда то ҳол яке аз намунаҳои баҳсбарангези муносибати мақомоти Тоҷикистон бо фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ ба ҳисоб меравад.
Аврупо чӣ талаб кард? Резолютсияи таърихии Парлумони Аврупо
18 майи соли 2022 Намояндагии Иттиҳоди Аврупо дар Тоҷикистон якҷо бо сафоратхонаҳои Фаронса, Олмон, Британияи Кабир ва Иёлоти Муттаҳидаи Амрико изҳороти муштарак нашр карданд.
Онҳо аз хушунат, талафоти ҷонӣ, боздоштҳо, таъқиби рӯзноманигорон ва маҳдуд шудани дастрасӣ ба иттилоот изҳори нигаронӣ карданд.
26 майи соли 2022 Иттиҳоди Аврупо дар ҷаласаи Шӯрои доимии Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо низ масъалаи Бадахшонро матраҳ кард.
Аммо муҳимтарин қадами сиёсӣ 7 июли соли 2022 гузошта шуд.
Дар ин рӯз Парлумони Аврупо резолютсияи махсусро дар бораи вазъияти Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшони Тоҷикистон қабул кард.
Натиҷаи овоздиҳӣ:
- 520 нафар — ҷонибдор;
- 24 нафар — муқобил;
- 31 нафар — бетараф.
Дар резолютсия аз мақомоти Тоҷикистон талаб карда шуд:
- Таъсиси таҳқиқоти мустақил ва шаффоф оид ба ҳодисаҳои моҳи ноябри соли 2021 ва майи соли 2022.
- Муайян кардани сабабҳои марги сокинон ва баррасии истифодаи нерӯ аз ҷониби сохторҳои қудратӣ.
- Озод кардани шахсоне, ки худсарона боздошт шудаанд.
- Қатъ кардани таъқиби рӯзноманигорон, фаъолон ва ҳомиёни ҳуқуқ.
- Таъмини мурофиаҳои одилона ва шаффофи судӣ.
- Барқарор кардани дастрасии пурра ба интернет ва озодии расонаҳо.
Бо вуҷуди аҳамияти бузурги сиёсӣ, резолютсияи Парлумони Аврупо ҳукми судӣ нест ва наметавонад мустақиман мақомоти Тоҷикистонро маҷбур ба иҷрои талабот кунад.
Манбаъ: Матни расмии резолютсияи Парлумони Аврупо аз 7 июли соли 2022.
Соли 2024: Созмони Милали Муттаҳид боздоштҳоро худсарона эътироф кард
Натиҷаи муҳими ҳуқуқӣ
Яке аз дастовардҳои муҳим дар сатҳи байналмилалӣ дар соли 2024 ба даст омад.
4 июни соли 2024 Гурӯҳи кории Созмони Милали Муттаҳид оид ба боздоштҳои худсарона хулосаи расмии №19/2024-ро дар бораи парвандаҳои Фаромуз Иргашов, Хурсандшо Мамадшоев ва Манучеҳр Холиқназаров нашр кард.
Дар ин санад ҳолатҳои боздошт, мурофиаҳои судӣ ва маҳрум кардани онҳо аз озодӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд.
Гурӯҳи корӣ ба хулоса омад, ки боздошти ин се нафар хусусияти худсарона дошта, меъёрҳои байналмилалии ҳуқуқи инсонро вайрон кардааст.
СММ аз мақомоти Тоҷикистон талаб кард:
- Ин се нафар фавран озод карда шаванд.
- Барои зарари расида ҷуброн пешниҳод гардад.
- Вайронкуниҳои ҳуқуқи онҳо мустақилона таҳқиқ карда шаванд.
- Барои ба ҷавобгарӣ кашидани шахсони масъул чораҳо андешида шаванд.
Тибқи худи ҳуҷҷати СММ, ҳукумати Тоҷикистон низ ба муроҷиат посух дода, иддаоҳои марбут ба ғайриқонунӣ будани таъқибро рад кардааст.
Аммо пас аз баррасии мавқеи ҷонибҳо Гурӯҳи кории СММ хулосаи худро дар бораи худсарона будани боздоштҳо нигоҳ дошт.
Ин як натиҷаи муҳими ҳуқуқӣ аст. Вале бояд таъкид кард, ки Гурӯҳи корӣ додгоҳи ҷиноятӣ нест ва наметавонад шахсони мансабдори Тоҷикистонро мустақиман ба ҷавобгарии ҷиноятӣ кашад.
Манбаъ: Ҳуҷҷати расмии СММ — A/HRC/WGAD/2024/19.
Соли 2025: марги панҷ фаъоли помирӣ дар зиндонҳои Тоҷикистон
Соли 2025 ин қазия боз ҳам фоҷиабортар шуд.
3 сентябри соли 2025 созмони Human Rights Watch бо нашри изҳороти махсус аз мақомоти Тоҷикистон талаб кард, ки марги панҷ фаъоли помирӣ дар маҳбасҳо мустақилона ва шаффоф таҳқиқ карда шавад.
Тибқи иттилои ин созмон, ҳамаи панҷ нафар баъд аз саркӯби эътирозҳои моҳи майи соли 2022 боздошт шуда буданд.
Номҳои онҳо:
- Кулмамад Паллаев, 50-сола — моҳи январи соли 2025 даргузашт.
- Богшо Иматшоев, 67-сола — моҳи феврали соли 2025 даргузашт.
- Аслан Гулобов, 35-сола — моҳи июни соли 2025 даргузашт.
- Музаффар Давлатмиров, 61-сола — моҳи июни соли 2025 даргузашт.
- Эроншо Мамадраҳимов, 39-сола — моҳи июли соли 2025 даргузашт.
Human Rights Watch бо такя ба иттилои расонаҳо, ҷомеаи помирӣ ва наздикони маҳбусон хабар дод, ки баъзе аз онҳо аз расонидани ёрии тиббии зарурӣ маҳрум мондаанд.
Дар мавриди Богшо Иматшоев гуфта мешавад, ки 26 январ вазъи саломатиаш ногаҳон бад шуда, фишори хунаш баланд гардидааст. Бо вуҷуди дархости ёрии таъҷилӣ, тибқи маълумоти нашршуда, мошини ёрии таъҷилӣ танҳо баъд аз чор соат расидааст. Ӯ сактаи мағзӣ гирифта, тақрибан як моҳ дар ҳолати кома қарор дошта, баъдан дар беморхонаи минтақавӣ вафот кардааст.
Дар мавриди Кулмамад Паллаев низ гузориш шудааст, ки ӯ аз дарди шикам шикоят карда, ба гуфтаи манбаъҳо, ба ҷойи расонидани ёрии тиббӣ ба ӯ тавсия додаанд, ки дардро таҳаммул кунад.
Ин ҳолатҳо саволҳои ҷиддиро дар бораи шароити нигоҳдории маҳбусон, дастрасӣ ба табобат ва масъулияти мақомоти зиндон ба миён оварданд.
Human Rights Watch аз ҳукумат талаб кард, ки сабабҳои марги ҳамаи панҷ нафарро мустақилона таҳқиқ намуда, ба оилаҳои онҳо маълумоти пурра пешниҳод кунад.
То замони омода шудани ин мақола натиҷаи таҳқиқоти мустақилонаи ин панҷ ҳодиса дар манбаъҳои мавриди баррасӣ тасдиқ нашудааст.
Манбаъ: Human Rights Watch, 3 сентябри соли 2025 — Талабот барои таҳқиқи марги панҷ маҳбуси помирӣ.
Соли 2026: панҷ сол гузашт, аммо саволҳои асосӣ боқӣ мондаанд
9 апрели соли 2026 Human Rights Watch ба раванди Баррасии даврии универсалии Созмони Милали Муттаҳид оид ба вазъи ҳуқуқи инсон дар Тоҷикистон мавод пешниҳод кард.
Дар ин гузориш созмон бори дигар масъалаи таъқиби фаъолони Бадахшон, мурофиаҳои пӯшидаи судӣ, ҳукмҳои тӯлонии зиндон ва марги панҷ маҳбуси помириро матраҳ намуд.
Тибқи гузориши солонаи Human Rights Watch — World Report 2026, ҳадди ақал шаш фаъоли ҷомеаи шаҳрвандии помирӣ ҳамоно дар маҳбас қарор доштанд. Аз ҷумла, Ульфатхоним Мамадшоева ва Манучеҳр Холиқназаров.
Созмон ҳамчунин қайд кард, ки дар моҳи марти соли 2025 Президенти Тоҷикистон 897 маҳбусро дар доираи афв озод карда буд, аммо фаъолони помирие, ки аз ҷониби СММ худсарона боздоштшуда эътироф шудаанд, ба ин афв шомил набуданд.
Ҳамин тавр, то замони омода шудани ин мақола масъалаи озодии маҳбусони помирӣ, таҳқиқи марги сокинон ва муайян кардани масъулони ҳодисаҳои солҳои 2021–2022 ҳалли худро наёфтааст.
Манбаъҳо:
- Human Rights Watch — пешниҳод ба Баррасии даврии универсалии Тоҷикистон, 9 апрели соли 2026.
- World Report 2026 — Тоҷикистон.
Панҷ соли талабот: ҷомеаи байналмилалӣ ба чӣ ноил шуд?
Баррасии санадҳои байналмилалӣ нишон медиҳад, ки дар ин муддат ҷомеаи байналмилалӣ тавонист таваҷҷуҳи ҷиддиро ба вазъи Бадахшон ҷалб кунад. Аммо миёни изҳороти сиёсӣ, хулосаҳои ҳуқуқӣ ва тағйироти воқеӣ дар зиндагии мардум фарқи бузург боқӣ мондааст.
Он чизе, ки ба даст омад:
- Масъалаи Бадахшон дар сатҳи байналмилалӣ эътироф ва пайгирӣ шуд.
- Парлумони Аврупо резолютсияи махсус қабул кард.
- Коршиносони СММ вайронкуниҳои эҳтимолии ҳуқуқи инсонро ҳуҷҷатгузорӣ карданд.
- Гурӯҳи кории СММ боздошти се ҳуқуқшинос ва фаъоли помириро худсарона эътироф кард.
- Марги панҷ маҳбус аз ҷониби Human Rights Watch ба таври муфассал расонаӣ шуд.
- Талаботи озод кардани маҳбусон ва таҳқиқи мустақилона ба рӯзномаи байналмилалӣ ворид гардид.
Он чизе, ки то ҳол ба даст наомадааст:
- Таҳқиқоти мустақил ва ҳамаҷонибаи ҳодисаҳои моҳи ноябри соли 2021 ва майи соли 2022.
- Муайян кардани масъулияти шахсони мушаххас барои марги сокинон.
- Ҷавобгар кардани шахсони гунаҳкор дар истифодаи ғайриқонунии нерӯ ва шиканҷа, дар асоси таҳқиқоти мустақил.
- Озодии ҳамаи шахсоне, ки боздошташон аз ҷониби СММ худсарона эътироф шудааст.
- Таҳқиқи шаффофи марги панҷ маҳбус ва пешниҳоди ҷавоб ба оилаҳои онҳо.
- Таъмини ҷуброни одилона барои қурбониён ва наздикони онҳо.
Хулоса: адолат кай барқарор мешавад?
Панҷ соли охир нишон дод, ки қабули резолютсияҳо, изҳороти дипломатӣ ва хулосаҳои ҳуқуқии созмонҳои байналмилалӣ худ аз худ наметавонанд адолатро барқарор кунанд.
Парлумони Аврупо метавонад резолютсия қабул кунад, Созмони Милали Муттаҳид метавонад боздоштро худсарона эътироф намояд ва созмонҳои ҳуқуқи башар метавонанд далелҳои вайронкуниҳоро ҷамъоварӣ кунанд. Аммо барои барқарор кардани адолат таҳқиқоти воқеӣ, дастрасӣ ба иттилоот, мурофиаи одилона ва ҷавобгарии шахсони гунаҳкор зарур аст.
То имрӯз яке аз масъалаҳои асосӣ ҳамоно беҷавоб мондааст: кӣ барои марги одамон дар Бадахшон масъул аст?
Чаро баъзе аз иштирокчиёни Комиссияи 44, ки барои таҳқиқи ҳодисаҳо талош мекарданд, ба муҳлатҳои тӯлонии зиндон маҳкум шуданд?
Чаро хулосаҳои Гурӯҳи кории СММ дар бораи боздоштҳои худсарона пурра иҷро нашудаанд?
Чаро оилаҳои панҷ маҳбуси фавтида то ҳол ба ҷавобҳои шаффоф ва натиҷаҳои таҳқиқоти мустақил ниёз доранд?
Инҳо танҳо саволҳои сиёсӣ нестанд. Инҳо масъалаҳои ҳаёт, шаъну шарафи инсон, амният ва ҳуқуқ ба адолат мебошанд.
Пас аз панҷ сол сокинони Бадахшон ва оилаҳои қурбониён ҳамоно мунтазири ҷавобанд. Адолат набояд бо гузашти вақт фаромӯш шавад.
TajNews.org — журналистикаи мустақил, воқеият ва ҳақиқат.
Шоҳиди ҳодисаи муҳим шудед?
Иттилоъ, акс ё видео фиристед — маводҳо махфона баррасӣ мешаванд.
